Đình làng Việt: thờ ai, kiến trúc ra sao, vì sao "đình Đoài"?
Đình làng là công trình kiến trúc cổ truyền của làng Việt — vừa là nơi thờ Thành hoàng (vị thần bảo hộ làng), vừa là nơi dân làng hội họp, xử việc và mở hội. Khác với chùa và đền thường chọn chỗ tĩnh mịch, khuất nẻo, đình lại chọn vị trí trung tâm, thoáng đãng, lý tưởng nhất là nhìn ra sông nước — vì đình là "trái tim" sinh hoạt của cả làng.
Đình làng thờ ai?
Đình thờ Thành hoàng làng — có thể là một vị thần thiên nhiên, một nhân vật lịch sử có công với làng, với nước, hay người khai lập làng. Ở miền Nam, đình làng còn được gọi là đình thần. Theo Wikipedia, đình với chức năng thờ Thành hoàng và hội họp có lẽ bắt đầu từ thời Lê sơ và định hình vào thời nhà Mạc; dấu vết sớm nhất của việc thờ Thành hoàng trong đình hiện gặp từ thế kỷ XVI. Trước đó, đình chỉ là "quán" để nghỉ chân.
Bố cục một ngôi đình gồm những gì?
| Bộ phận | Đặc điểm |
|---|---|
| Hồ nước | Trước đình, theo quan niệm phong thủy |
| Nghi môn | Cổng đình, thường có hai cột trụ cao, trên đỉnh tạc nghê |
| Nhà Tiền tế | Nơi tế lễ phía trước |
| Đại đình | Ngôi nhà lớn với cột gỗ tròn to kê trên đá tảng; gian giữa đặt bàn thờ |
| Hậu cung | Nơi thờ Thành hoàng, chứa bài vị, sắc phong |
| Tả mạc, hữu mạc | Hai dãy nhà/hành lang hai bên |
Kiến trúc đình có những chi tiết đặc trưng nào?
- Gỗ tốt: cột, vì, kèo, xà làm bằng gỗ như gỗ lim; cột đặt trên đá tảng lớn.
- Mái ngói mũi hài, bốn góc đầu đao cong vút.
- Trên nóc: hai con rồng chầu mặt nguyệt — "lưỡng long chầu nguyệt".
- Trống cái trong đình, đánh theo nhịp "ngũ liên" để gọi dân làng.
- Bình phong trước đình, thường đắp Long Mã hoặc hổ để trấn trạch.
- Chạm khắc gỗ trên vì kèo, cốn — nhiều đình miền Bắc còn những mảng chạm dân gian thế kỷ XVI–XVII rất giá trị.
"Cầu Nam, chùa Bắc, đình Đoài" nghĩa là gì?
Câu này ca ngợi ba vùng nổi tiếng với ba loại công trình: xứ Sơn Nam có những cây cầu cổ đẹp (như cầu ngói Phát Diệm), xứ Kinh Bắc có những ngôi chùa nổi tiếng (chùa Dâu, Bút Tháp, Phật Tích), còn xứ Đoài có những ngôi đình đẹp nhất. Theo Wikipedia, đến tháng 10/2023, 8 trong số 10 ngôi đình được công nhận Di tích quốc gia đặc biệt nằm ở vùng xứ Đoài cũ.
Đình và lễ hội làng
Đình là nơi diễn ra lễ hội làng, tế Thành hoàng hằng năm. Ở Nam Bộ, đình thần có lễ cầu an lớn gọi là lễ Kỳ Yên. Bạn có thể tìm các đình trong vùng trên bản đồ Linh Địa, xem lịch các lễ hội làng trên lịch Linh Địa, và so sánh với kiến trúc chùa ở bài các kiểu bố cục chùa Việt.
Câu hỏi thường gặp
Đình và đền khác nhau thế nào?
Đình là nơi thờ Thành hoàng và là trung tâm sinh hoạt của làng; đền thường thờ một vị thần, thánh hoặc nhân vật lịch sử cụ thể, không gắn chức năng hội họp làng.
Đình thần ở Nam Bộ là gì?
Là cách gọi đình làng ở miền Nam.
Tượng con nghê trên cột đình là con gì?
Nghê là linh vật dân gian Việt, thường đặt trên trụ cổng hoặc trong đình để canh giữ.
Nguồn tham khảo
Ảnh bìa: đình Đình Bảng (Bắc Ninh). Ảnh: Bình Giang, phạm vi công cộng, Wikimedia Commons.