Chùa Một Cột: từ giấc mơ vua Lý đến lần dựng lại năm 1955
Chùa Một Cột — tên gốc là Liên Hoa Đài (Đài Hoa Sen) — là một điện thờ nhỏ đặt trên một cột trụ duy nhất giữa hồ sen, thuộc quần thể chùa Diên Hựu do vua Lý Thái Tông cho xây năm 1049 ở Thăng Long. Ngôi đài ta thấy hôm nay không phải là bản gốc thời Lý: nó được dựng lại năm 1955, sau khi bị phá hủy bằng mìn năm 1954.
Chùa Một Cột ra đời từ giấc mơ nào?
Theo truyền thuyết, năm 1049, vua Lý Thái Tông mơ thấy Phật Bà Quan Âm ngồi trên tòa sen, dắt vua lên tòa. Tỉnh dậy, vua kể với triều thần; nhà sư Thiền Tuệ khuyên vua dựng chùa: dựng một cột như trong mộng, đặt tòa sen thờ Quan Âm trên đỉnh cột, rồi cho các nhà sư đi vòng quanh tụng kinh cầu thọ. Ngôi chùa có tên Diên Hựu — "phúc lành dài lâu".
Chùa Một Cột trải qua những thay đổi nào?
| Năm | Sự kiện |
|---|---|
| 1049 | Vua Lý Thái Tông khởi công chùa Diên Hựu |
| 1105 | Vua Lý Nhân Tông sửa chùa đẹp hơn, đào hồ Linh Chiểu quanh Liên Hoa Đài, xây hành lang, hồ Bích Trì, cầu vồng |
| 1249 | Nhà Trần sửa lại chùa trên nền cũ |
| 1805 | Đắp thành Thăng Long, cầu vồng bị dỡ bỏ, chùa hoang phế dần |
| 1954 | Quân đội Pháp đặt mìn phá chùa trước khi rút khỏi Hà Nội |
| 1955 | Dựng lại theo kiến trúc thời Nguyễn, do kiến trúc sư Nguyễn Bá Lăng phụ trách |
Thời Lý, mỗi năm vào ngày 8 tháng 4 âm lịch, vua đến chùa làm lễ tắm Phật, sau đó là lễ phóng sinh: vua đứng trên đài cao thả chim, dân chúng cùng tung chim bay theo.
Kiến trúc chùa Một Cột hiện nay ra sao?
- Đài Liên Hoa hình vuông, mỗi cạnh 3 m, mái cong.
- Cột đá cao 4 m (không kể phần chìm), đường kính 1,2 m, gồm hai khúc chồng lên nhau.
- Phía trên cột là hệ đòn gỗ đỡ ngôi đài — tạo dáng như bông sen nở trên mặt nước.
- Trong đài thờ tượng Quán Thế Âm.
Kiến trúc "một cột" có từ trước thời Lý?
Theo một số nhà nghiên cứu, có. Ở Hoa Lư (Ninh Bình), chùa Nhất Trụ còn cây cột đá tám cạnh khắc kinh Lăng Nghiêm, đề niên hiệu thời Lê Hoàn (981–1005), trên đỉnh có tòa sen chạm. Năm 2013, nhà nghiên cứu Trần Trọng Dương cho rằng toàn bộ chùa Diên Hựu được thiết kế theo đồ hình mandala — mô phỏng một tiểu vũ trụ trong thế giới quan Phật giáo. Năm 2020, nhóm SEN Heritage còn công bố phương án phục dựng 3D kiến trúc hoa sen sáu cạnh thời Lý theo mô tả trong Việt sử lược.
Câu hỏi thường gặp
Chùa Một Cột xây năm nào?
Năm 1049, thời vua Lý Thái Tông. Kiến trúc hiện nay dựng lại năm 1955.
Chùa Một Cột thờ ai?
Thờ Bồ Tát Quán Thế Âm — xem ba ngày vía Quán Thế Âm.
Chùa Một Cột ở đâu?
Ở quận Ba Đình cũ, Hà Nội, gần Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh. Xem trang Chùa Một Cột trên Linh Địa.
Đọc thêm: các kiểu bố cục chùa Việt.
Nguồn tham khảo
Ảnh bìa: Chùa Một Cột, Hà Nội. Ảnh: Jakub Hałun, CC BY 4.0, Wikimedia Commons.