Đạo Mẫu là gì? Tam phủ, Tứ phủ, hầu đồng và di sản UNESCO
Đạo Mẫu (tín ngưỡng thờ Mẫu) là tín ngưỡng bản địa lâu đời của người Việt, tôn thờ Mẹ — Thánh Mẫu — với quyền năng sinh sôi, bảo trợ và che chở con người; nghi lễ tiêu biểu nhất là hầu đồng đi cùng hát văn. Ngày 1/12/2016, "Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt" ở 14 tỉnh được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Tam phủ, Tứ phủ là gì?
Đạo Mẫu chia vũ trụ thành các "phủ" (cõi), mỗi cõi do một vị Mẫu cai quản:
| Phủ | Cõi | Vị Mẫu | Màu tượng trưng |
|---|---|---|---|
| Thiên phủ | Trời | Mẫu Thượng Thiên (Mẫu Đệ Nhất) | Đỏ |
| Địa phủ | Đất | Mẫu Địa | Vàng |
| Nhạc phủ | Rừng núi | Mẫu Thượng Ngàn | Xanh |
| Thoải phủ | Sông nước | Mẫu Thoải | Trắng |
"Tam phủ" thường gồm Thiên – Nhạc – Thoải; "Tứ phủ" thêm Địa phủ. Thánh Mẫu Liễu Hạnh thường được đồng nhất với Mẫu Thượng Thiên — xem Hội Phủ Dày và giỗ Mẫu Liễu Hạnh.
Đạo Mẫu hình thành từ khi nào?
Theo Wikipedia, tín ngưỡng bắt nguồn từ tục thờ Nữ thần có từ thời tiền sử. Đến thời phong kiến, nhiều Nữ thần được "lịch sử hóa", phong làm Quốc Mẫu, Vương Mẫu, Thánh Mẫu. Từ khoảng thế kỷ XV, hình thức thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ định hình và phát triển mạnh — cũng là lúc xuất hiện các vị như Thánh Mẫu Liễu Hạnh, Mẫu Thượng Ngàn, Mẫu Thoải. Ở miền Trung có thờ Thiên Y A Na, Po Nagar; ở miền Nam có thờ Bà Chúa Xứ, Linh Sơn Thánh Mẫu…
Hầu đồng là gì?
Hầu đồng (còn gọi là lên đồng, hầu bóng) là nghi lễ trong đó người thực hành — gọi là "thanh đồng" — được tin là trở thành "ghế ngồi" để các vị thánh giáng về. Mỗi "giá đồng" ứng với một vị thánh, có trang phục, khăn choàng đỏ và điệu múa riêng, diễn ra dưới tiếng hát văn của cung văn. Kết thúc mỗi giá, "thánh" thường ban lộc cho người dự.
Hát văn có vai trò gì?
Hát văn (chầu văn) là âm nhạc nghi lễ của Đạo Mẫu, do cung văn trình diễn với đàn nguyệt, trống, phách, thanh la. Lời văn kể sự tích, ca ngợi công đức các vị thánh — trong đó có nhiều vị là anh hùng dân tộc được thần thánh hóa. Theo Wikipedia, đây cũng là cách tôn vinh tinh thần dân tộc qua nghi lễ.
Đi xem hầu đồng cần lưu ý gì?
- Hầu đồng là nghi lễ tín ngưỡng, không phải buổi biểu diễn: giữ trật tự, không chen vào khu vực hầu.
- Hỏi trước khi quay phim, chụp ảnh; nhiều đền phủ có quy định riêng.
- Ăn mặc kín đáo, lịch sự.
- Tỉnh táo trước những hoạt động trục lợi, mê tín biến tướng — Luật Tín ngưỡng, tôn giáo nghiêm cấm lợi dụng tín ngưỡng để trục lợi.
Lịch Linh Địa có nhiều ngày tiệc của Đạo Mẫu — ví dụ giỗ Mẫu Liễu Hạnh, tiệc Mẫu Thượng Ngàn — xem đầy đủ ở lịch Linh Địa.
Câu hỏi thường gặp
Đạo Mẫu có phải là tôn giáo?
Đạo Mẫu thường được xếp là tín ngưỡng dân gian bản địa, không có giáo hội hay kinh điển thống nhất như các tôn giáo lớn.
UNESCO công nhận Đạo Mẫu khi nào?
Ngày 1/12/2016, với tên gọi "Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt".
Mẫu Liễu Hạnh thuộc phủ nào?
Thường được đồng nhất với Mẫu Thượng Thiên (Thiên phủ), vị đứng đầu Tam phủ.
Nguồn tham khảo
Ảnh bìa: nghi lễ hầu đồng tại đền Mẫu Đông Cuông (Yên Bái). Ảnh: Facinate, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons.